İnsanlık tarihinin bilinen en eski yağlı tohumu susamın M.Ö. 3000'lerden günümüze uzanan lezzet, şifa ve kültür dolu hikâyesi. Mezopotamya ritüellerinden Hitit çivi yazılı tabletlerine, Osmanlı taş değirmenlerinden kahvaltı soframıza susamın lezzet mirasını keşfedin.
1.Küçük Bir Tohumun 5000 Yıllık Büyük Hazinesi
Masallarda Ali Baba'nın hazine kapılarını açan "Açıl Susam Açıl" nidası tesadüf değildir. Küçük bir kapsülün içine devasa bir lezzet ve şifa hazinesi sığdıran susam, insanlık tarihi boyunca bereketi, zenginliği ve sağlığı simgelemiştir.
İnsanlığın 5000 yılı aşkın süredir yetiştirdiği susam, arkeolojik ve botanik kayıtlara göre insanoğlu tarafından kullanılan en eski yağlı tohum mahsulü olarak kabul edilir. Arkeolojik kazılarda elde edilen kömürleşmiş susam kalıntıları M.Ö. 3500–3050 yıllarına kadar tarihlenmektedir.
2. Kökenleri ve Mitolojik İnanışlar: Ölümsüzlükten "Hayatta Kalan Ürüne"
Günümüzde kültürü yapılan ekili susam türü (Sesamum indicum), botanik araştırmalara göre Hindistan ve Güney Asya kökenlidir. Yabani türlerinin çoğu ise Sahra altı Afrika'ya özgüdür.
Susamı medeniyetlerin vazgeçilmezi yapan en önemli özelliklerinden biri dayanıklılığıdır. Başka hiçbir ürünün yetişmediği çöl kenarlarında, aşırı sıcaklıkta ve kurak koşullarda bile topraktaki az bir nemle büyüyebildiği için tarım tarihinde "hayatta kalan ürün" unvanını almıştır.
Kadim medeniyetler bu küçük tohuma kutsal anlamlar yüklemiştir:
Asur Mitolojisi: Efsaneye göre Tanrılar yeryüzünü yaratmadan önceki gece susam tohumu şarabı içmekteydiler.
Hindu Geleneği: Birçok Hindu efsanesinde susam tohumu doğrudan bir ölümsüzlük simgesi olarak kabul edilmiştir.
3. Antik Mezopotamya'da Kutsal Bir Şifa ve Ticaret Kaynağı
M.Ö. 2000'lerde İndus Vadisi Uygarlığı ile Mezopotamya arasında susam ve susam yağı ticareti yapılmaktaydı. Bu dönemde susam yağı Sümerce ilu, Akadca ise ellu olarak adlandırılıyordu.
Eski Mezopotamya toplumlarında susam sadece bir besin maddesi değil, aynı zamanda kutsal bir bitki idi:
Dini Ritüeller: Kutsal törenlerde ve adamalarda sıkça kullanılmıştır.
Geleneksel Tıp ve Bakım: Susam yağı antiseptik ve antioksidan özellikleri sayesinde cilt bakımında, masaj terapisinde ve çeşitli hastalıkların tedavisinde merhem olarak değerlendirilmiştir.
4. Anadolu'nun Gizemli Krallığı Hititlerde Susam
Anadolu'nun tunç çağındaki görkemli imparatorluğu Hititler (M.Ö. 17. yüzyıl), zengin bir mutfak kültürüne sahipti. Hattuşa kazılarında bulunan 23 binden fazla çivi yazılı kil tablet, Hititlerin beslenme alışkanlıklarını gün yüzüne çıkarmıştır.
Hitit mutfağında ve yaşamında susam şu şekillerde yer alıyordu:
Tarım ve Mutfak: Hititler bahçe ve tarlalarında susam yetiştiriyor, yemeklerine lezzet katıyorlardı.
Ritüel ve Arınma Büyüleri: Hitit dini metinlerinde susam yağı; şarap, bal ve sedir sakızı ile karıştırılarak büyü ve arınma ayinlerinde tanrılara sunuluyordu.
Eski Şifa Reçeteleri: Çivi yazılı tabletlerde susam; kimyon, kraliçe otu, bal ve bira mayası ile birlikte hastalıkların tedavisinde kullanılan şifalı bitkiler arasında geçmektedir.
5. Osmanlı Mutfağından Günümüze: Taş Değirmenlerin ve Tahinin Mirası
Susamın ezilmesiyle elde edilen tahin, tarih boyunca Doğu Akdeniz ve Anadolu mutfağının başda Tacı olmuştur. Büyüleyici lezzetinin yanı sıra Büyük Tıp Alimi İbn-i Sina'nın sağlık reçetelerinde de yer almıştır.
Anadolu'da asırlık geleneksel yöntemler günümüzde de yaşatılmaktadır. Örneğin Konya'nın Bozkır ilçesinde üretilen ve coğrafi işaret tescili alan Bozkır tahini geleneksel üretim mirasını korumaktadır:
Çiftçilerden toplanan susamlar 24 ila 48 saat arasında özel havuzlarda yıkanıp temizlenir.
Temizlenen susamlar odun ateşinde, kara fırınlarda çifte kavrulur.
Kavrulan susamlar eski usul taş değirmenlerde öğütülerek yoğun lezzetli tahine dönüştürülür.
Türk mutfak kültüründe tahin; pekmezle buluşarak kahvaltıların enerji kaynağı olurken, çıtır simitlerin üzerindeki susam taneleri sokak lezzetlerimizin simgesi haline gelmiştir.
6. Küçük Tohumun Devasa Besin Deposu
Modern bilim de kadim medeniyetlerin susama verdiği değeri doğrulamaktadır. Susam, minik boyutuna rağmen muazzam bir besin profiline sahiptir:
Zengin Besin Değerleri: Protein, lif, folik asit, omega-6 yağ asitleri, kalsiyum ve güçlü antioksidanlar içerir.
Yüksek Enerji: 100 gramı yaklaşık 573 kcal enerji sağlar. Tohumun ağırlığının yaklaşık %50'si kaliteli yağlardan oluşur.
Dermatolojik Faydaları: Susam yağı saç kırılmalarını önlemek, kaş, kirpik ve saç bakımı yapmak ile selülit görünümünü azaltmak için haricen uygulanmaktadır.
Küçük bir uyarı: Besleyici değeri çok yüksek olsa da susam bazı hassas bünyeler için alerjik olabilmektedir.
Sonuç: Tarihten Soframıza Uzanan Bir Lezzet Köprüsü
Binlerce yıl önce Mezopotamya topraklarında kutsal kabul edilen, Hitit ritüellerinde tanrılara sunulan ve Osmanlı taş değirmenlerinde lezzet yolculuğunu sürdüren susam; bugün de kahvaltı soframızdaki tahin-pekmezden fırından yeni çıkmış çıtır bir simide kadar hayatımızın her anında varlığını sürdürüyor.
Bir dahaki sefere simidin üzerindeki susam tanelerine bakarken, tabağınızda insanlık tarihinin 5000 yıllık birikimini taşıdığınızı unutmayın!
Hazırlayan: Merve Günay